Fris en onfris

24 april 2009

Drinkwater krijgt aan boord te weinig aandacht. Onze steekproef op 28 jachten liet daar vorig jaar geen twijfel over bestaan. Drinkwaterbedrijf Vitens kwam sindsdien met bevindingen die nog slechter waren. Daarom een test van vier converseringsmiddelen, bedoeld om aan het water in de boordtank toe te voegen. Lukt het hiermee om drinkwater langer te bewaren zonder dat het bederft?

We onderzochten vier producten om drinkwater aan boord langer dan drie dagen te kunnen bewaren zonder dat het bederft. Hadex geeft in onze test overtuigende resultaten en heeft ook als enige een officieel Nederlands toelatingsnummer voor gebruik als drinkwater converseringsmiddel.

Tijdens het bunkeren van drinkwater zien we zelden dat de bemanning het oude restant uit de tank eerst overboord pompt voordat vers water wordt ingenomen. Bij continue gebruik van de boot tijdens een vakantie hoeft dit geen probleem te zijn. Het drinkwater wordt dan immers voortdurend doorgespoeld en aangevuld. Maar tijdens weekendtochten wordt de drinkwatervoorraad zelden helemaal verbruikt en blijft het restant tot de volgende week staan. Zomerse warmte en stilstand zijn een ideale combinatie voor het ontstaan van slijmerige aanslag in tanks en leidingen - de beruchte biofilm. Hierin kunnen bacteriën zich razendsnel vermeerderen.
Een restant in de tank met hoge concentraties micro-organismen besmet elke opnieuw het vers getapte water. Hierdoor varen veel jachten in feite met bedorven drinkwater. Bij het tanken van vers water gaat er trouwens ook wel eens iets mis. Bijvoorbeeld een slang die uit je handen schiet en in het oppervlaktewater terecht komt (en u weet: nog niet alle medewatersporters nemen het toiletlozingsverbod serieus). Of een lange toevoerleiding op de steiger, die in de zomerzon flink is opgewarmd. Wie weet zeker dat hij/zij nooit vergeet om de slang eerst goed door te spoelen alvorens hem in de dekdop te hangen? Dat watersporters niet op grote schaal en met regelmaat last hebben van buikloop is waarschijnlijkte danken aan het feit dat op de meeste jachten het boordwater niet ongekookt wordt gedronken. En dan is er nog de boordouche, op steeds meer jachten een vanzelfsprekende voorziening. Hierover bestaan twee wijdverbreide misverstanden:
1. Bij temperaturen vanaf 23 á 25 Celsius is al gevaarlijke uitgroei van legionella     mogelijk.
2. Niet het frequente maar juist het onregelmatige gebruik van een douche en andere tappunten verhoogt de kans op bedorven water.

Geen paniek, wel aandacht
Tot vorig jaar was er nog nooit onderzoek gedaan naar het drinkwater in de pleziervaart. De steekproef van de Waterkampioen (zie WL 17 van 2008) was een eerste concrete aanwijzing dt er reden is voor oplettendheid. Drinkwaterbedrijf Vitens pakte dit goed op en deed in augustus 2008 een vergelijkbaar onderzoek op ruimere schaal. De uitkomsten waren nog beroerder. Ruim 42 procent van de jachten - 23 van de 54 monsters - hadden legionellabacteriën in het water! Gelukkig niet de ziekmakende soort legionella pneumophila, maar de uitkomst is een duidelijke bewijs van de vervuiling van zowel de watertank als de leidingen op veel jachten.

Wat betekent dit alles vor u als bootbezitter? In de eerste plaats hopen we dat iedereen zich realiseert dat drinkwater onderhevig is aan bederf, net als andere levensmiddelen. Daar moeten we dus naar handelen. Met andere woorden:
- Tanks en leidingen dienen minstens eenmaal per jaar (en in ongunstige omstandigheden vaker) grondig te worden gereinigd met een geschikt middel en vervolgens goed worden doorgespoeld met schoon leidingwater.
- Er mogen restanten water in de tank of de leidingen achterblijven vóór aanvang van een langere periode van stilstand. Als u de boot een week of langer niet gaat gebruiken, dienen tanks, boiler, drukvat en leidingen helemaal geleegd te worden. Zodnodig door middel van aftappen via de aanwezige punten op het drukvat, de boiler en de laagste plaats in het leidingnet.
- De leidingen aan boord mogen geen hooghangende bochten vertonen waarin bij stilstand resten water achterblijven. Doorblazen met behulp van de voetpomp van de bijboot kan een geschikt hulpmiddel zijn.

De test
We geven onmiddellijk toe: dit corvee elke twee of drie weken herhalen is niet wat we ons voorstellen bij pleziervaart. Kan drinkwater ook veilig zijn met minder werk? Ja en nee. Er zijn diverse technische oplossingen beschikbaar om de kwaliteit aan boord op niveau te houden, bijvoorbeeld filters, desinfectie met een speciale UV-lamp, of toevoegen van een geschikt conserveringsmiddel. Voor elke aanpak valt iets te zeggen, maar elke oplossing heeft ook nadelen. In alle gevallen blijft het noodzakelijk om de tanks en leidingen periodiek (minstens eenmaal per jaar) te reinigen en door te spoelen. In deze test kijken we naar het normale gebruik in het vaarseizoen en beginnen met de goedkoopste oplossing die weinig moeite kost: een geschikt conserveringsmiddel toevoegen. Hierbij gaan we er van uit dat het vaarseizoen wordt gestart met een schoon systeem en vers getapt leidingwater.
We kwamen vier produchten op het spoor die in de watersport worden verkocht voor het conserveren van drinkwater. Drie produchten zijn te kwalificeren als conserveringsmiddel/desinfectiemiddel: Plation, Aqua Pris en Hadex (in de lage dosering). Het vierde, Starbrite Water Conditioner, is volgens de importeur een middel dat de vorming van biofilm vertraagt. Hadex heeft als enige van dit viertal een officiële Nederlandse goedkeuring voor gebruik als conserveringsmiddel in drinkwater. Het bevat als werkzame stof natriumhypochloriet en is in een hogere dosering ook geschikt als reinigings- en ontsmettingsmiddel van een vervuild drinkwatersysteem. Reinigingsmiddelen vallen echter buiten het bestek van dit onderzoek.
Zilver is de werkzame stof in Plation en Aqua Pris. Starbrite Water Conditioner bevat glutaaraldeloyde, een stof die in de medische wereld bekend is om apparatuur te desinfecteren. In Starbrite Water Conditoner heeft deze stof tot doel de vorming van biofilm te voorkomen of te vertragen en daamee de kans op bederf, aldus de toelichting van de Nederlandse importeur. Starbrite Water Conditioner mag volgens de importeur worden verkocht zonder certificering van het CTGB (College Toelating Gewasbeschermingsmiddelen en Biociden). Een vraag per e-mail van het testteam aan de Amerikaanse fabrikant over de precieze samenstelling van Starbrite bleef onbeantwoord.
Onze test zoekt het aqntwoord op twee vragen:
1. Zorgen deze vier middelen ervoor dat schoon drinkwater minimaal drie weken niet bederft en aan de wettelijke drinkwaternorm blijft voldoen?
2. Is het met deze middelen mogelijk om drinkwater dat is besmet met ziekmakende bacteriën (E-coli, enterococcen en legionella pneumophila serogroep-1) weer geschikt te maken voor consumptie en douchewater (en dus na besmetting weer aan de drinkwaternorm voldoet)?

TEST 1
Voorkomen van bederf
In het laboratiorium van Vitens worden vijf schone jerrycans gevuld met schoon drinkwater. Het zijn nieuwe polyetheen (PE) jerrycans, voor de test gespoeld met drinkwater, daarna gespoeld gespoeld met een 70% alcohol (ethanol)-oplossing en daarna opnieuw gespoeld met drinkwater. Het drinkwater dat we gaan testen, is afkomstig van een tappunt dat frequent (meer dan eenmaal per dag) wordt gebruikt en minimaal dertig seconden is doorgespoeld alvorens de jerrycans te vullen. Direct darna wordt uit elke jerrycan één monster genomen en geanalyseerd. Drinkwater mag niet meer dan 100 kve/ml bevatten (kve/ml = kolonievormende eenheden per 1/1.000, een indicatie voor het aantal bacteriën).
In vier jerrycans worden de verschillende conserveringsmiddelen toegevoegd volgens de gebruiksaanwijzing van de leverancier. De vijfde jerrycan dient als blanco referentiemonster. De jerrycans waarin de producten met zilver zitten, worden tevens geanalyseerd op het gehalte aan zilver. Gedurdende drie weken zijn de jerrycans bij een constante kamertemperatuur van 21 Celsius bewaard en dagelijks gekanteld en geschud voor goede menging. Na 24 uur, 48 uur, één week en drie weken worden watermonsters genomen waarin de eventuele groei van bacteriën wordt vastgesteld. In de blanco jerrycan en in drie van de vier producten is na twee dagen tot een week het aantal kweekbare kiemen bij 22 Celsius boven de drinkwaternorm (100 kve/ml) gekomen. Alleen de jerrycan met Hadex val met een uiterst laag (dus gunstig) koloniegetal binnen de norm.
Bij Plation en Aqua Pris met als werkzaam bestanddeel zilver is na twee weken ook gekeken naar het zilvergehalte van het water. Bij Aqua Pris meten we 9,6 pg/L (micogram per liter) en bij Plation minder dan 5 pg/L. Uit literatuur is bekend dt voor voldoende werking een zilvergehalte van 30 ã 40 pg/L (microgram per liter) nodig is voor voldoende desinfecterende werking. De gemeten waarden tijdens de test liggen aanzienlijk lager en zouden een verklaring kunnen zijn van de mindere werking van beide op zilver gebaseerde producten.

TEST 2
Ziekmakende bacteriën
Bij de tweede proef worden eveneens vijf schone jerrycans gevuld met schoon drinkwater, maar nu worden opzettelijk ziekmakende bacteriën toegevoegd: E-coli, entercoccen en legionella pneumophila serogroep-1. Bij de start wordt uit elke jerrycan een monster genomen en geanalyseerd op deze bacteriën. Vervolgens zijn aan vier jerrycans de verschillende conserveringsmiddelen toegevoegd volgens de gebruiksaanwijzing van de leverancier. De vijfde jerrycan betreft een blanco referentiemonster. De jerrycans worden op dezelfde bewaard als in test 1 en na 24 uur, na 48 uur, na één week en na drie weken bemonsterd. Nu wordt echter gekeken naar de aanwezigheid van de hiervoor beschreven bacteriën. Tevens wordt aan het einde van de proefperiode ook de biofilm onderzocht op aanwezigheid van E-coli, entercoccen en legionella pneumophila serogroep-1.
Uit de proef blijkt dat ook zónder conserveringsmiddelen deze ziekmakende bacteriën spontaan dood gaan onder de omstandigheden van de test. Een E-coli besmetting blijkt zelfs binnen een uur verdwenen. Daarom wordt de proef na een week opnieuw gestart, maar met hetzelfde resultaat. Vier dagen later volgt nogmaals een enting met bacteriën, maar ook dan is weer sprake van natuurlijke afsterving/ Alleen enterococcen en legionellabacteriën hebben een wat langere overlevingstijd.
Aan het eind van proef 2 is eveneens gekeken naar bacteriën in de biofilm. Daarin werden geen E-coli, entercoccen en legionella pneumophila serogroep-1 meer aangetroffen. De omstandigheden waren blijkbaar niet 'gunstig' genoeg om te kunnen overleven. Dit doet vermoeden dat in een 'schoon' drinkwaternet aan boord een incidentele besmetting niet direct tot gezondheidsrisico's hoeft te leiden. De uitgangssituatie van de test is echter niet vergelijkbaar met een jarenlang in gebruik zijnde watertank op een boot. Daarentegen blijkt uit proef 1 daqt zonder effectief conserveringsmiddel ook onder laboratoriumomstandigheden na drie weken al een flinke hoeveelheid niet-ziekmakende bacteriën op de wand aanwezig is. Op de meeste jachten zal dit in de praktijk ook het geval zij.

Conclusies
- Drinkwater bunkeren, aan boord van schepen opslaan en zonder bezwaar gebruiken, kan niet zonder hygiënische maatregelen. Periodiek reinigen en desinfecteren van het complete systeem is noodzakelijk, ander wordt de badteriologische gesteldheid onbeheersbaar.
- Zonder conservering zal in opgeslagen drinkwater na drie dagen en een temperatuur van 21 graden Celsius of hoger het koloniegetal sterk toenemen en ontstaat een biofilm.
- Uit de test blijkt dat alleen Hadex in staat is om gedurende drie weken zowel de vorming als het water aan de drinkwaternorm te laten voldoen.
- De lage concentratie van zilver in de jerrycans met Plation en Aqua Pris kan een verklaring zijn voor het ontstaan van biofilm. Plation en Aqua Pris lijken wel in staat om een besmetting met ziekmaken bacteriën de baas te worden, maar gezien de werking van zilver is daarvoor meer tijd nodig.
- Bij Starbrite Water Conditioner zien we geen remming van de biofilm en is ongewenste bacteriegroei in de biofilm zelfs sterker dan in de jerrycan met onbehandeld water.
- De besmetting met ziekmakende bacteriën in schone jerrycans en 21 graden Celsius blijkt tijdens de test te leiden tot natuurlijke sterfte van deze bacteriën. Dit lijkt goed nieuws voor iedereen die het drinkwatersysteem van zijn boot periodiek en zorgvuldig ontsmet. Echter: bedenk dat aan boord het watersysteem gecompliceerder is dan een jerrycan en dat de temperatuur op mooie dagen aanzienlijk hoger kan oplopen dan tijdens de test.
- Het conserveringsmiddel Hadex blijkt in de test met besmet water in staat om het water binnen 24 uur aan de drinkwaternorm te laten voldoen. In een hoge dosering (zie de gebruiksaanwijzing op de verpakking) kan Hadex ook worden toegepast als reinigingsmiddel/desinfectans en heeft hiervoor eveneens Nederlandse certificering. Reinigingsmiddelen zijn in onze test echter niet onderzocht, vanwege de forse kosten van zo'n onderzoek.

DE REACTIES
Wij hebben de leveranciers de gelegenheid gegeven om te reageren op onze testresultaten.

Hadex
'De testresultaten van het onderzoek komen overeen met onze kennis, ervaring en verwachtingen. Hadex wordt al deccenia voor het behandelen van drinkwater gebruikt. Hiervoor heeft Hadex het uitvoerige traject voor officiële goedkeuring succesvol doorlopen. De effectiviteit van het product en de (gezondheid) risico's zijn hierdoor vastgelegd en geborgd. Het Waterkampioenonderzoek toont aan dat dergelijke middelen aan de wettelijke bepalingen moeten voldoen, onder andere om de consument te beschermen tegen het gebruik van niet of onvoldoende middelen."

Plation
'Van de onderzochte middelen is Plation het enige product dat continue kan worden toegepast, zonder dat bij elke tankbeurt een afgepaste dosering hoeft te worden toegevoegd. Bovendien blijft de Plation-drijver zijn werk doen als er nog een restant water overblijft in de tank. De werking van zilver is langzamer, maar de op zilver gebaseerde Plation-producten worden wereldwijd toegepast om drinkwater langdurig te conserveren tegen besmetting met ziekmakende bacteriën. De korte duur van het onderzoek gecombineerd met de lage zilverconcetratie in de jerrycan met Plation kan een verklaring zijn voor het onstaan van biofilm."

Starbrite Water Conditioner
"Star Brite Europa Inc. neemt afstand van de conclusie uit de test. Nog nimmer heeft de importeur of de Amerikaanse fabrikant klachten gkregen over de werking van het product. Het wordt in tal van megajachten gebruikt. Met name in de regio's Californië en ook Florida is het gehele jaar door sprake van hoge temperaturen, hetgeen een zeer negatieve invloed heeft wanneer het drinkwatersysteem en de binnenwand van de tanks niet goed tegen vervuiling (biofilm) worden beschermd."

 

(bron: Waterkampioen)